Autorytet kobiety nie zawsze wynika z urzędu, prawa czy formalnej pozycji w strukturach władzy. Także dziś można wskazać osoby, których poważanie w społeczeństwie jest duże, mimo że nie podejmują one decyzji politycznych ani nie stoją na czele żadnych instytucji. Dobrym przykładem może być Kate Middleton, żona księcia Williama. Choć nigdy nie będzie realnie rządzić państwem, jej obecność w życiu publicznym ma istotne znaczenie symboliczne. Sposób, w jaki reprezentuje monarchię, angażuje się w działalność społeczną i buduje swój wizerunek, wpływa zarówno na prestiż jej męża, jak i na postrzeganie całej instytucji. Jej pozycja opiera się na reputacji, konsekwencji i poparciu ze strony społeczeństwa.

Podobny mechanizm można dostrzec w XIX wieku w monarchii habsburskiej. Elżbieta Bawarska, znana także jako cesarzowa Sisi, nie sprawowała władzy w sensie urzędowym, jednak z racji pozycji dynastycznej należał jej się szacunek. Dodatkowo dzięki osobistemu urokowi, stylowi bycia oraz relacjom z elitami węgierskimi odgrywała istotną rolę w kształtowaniu wizerunku monarchii. Jej sytuacja pokazuje, że kobieta dzięki swojemu prestiżowi mogła oddziaływać na życie publiczne mimo braku formalnych kompetencji decyzyjnych. Przykłady te odbiegają wprawdzie od realiów dawnej Rzeczypospolitej, pozwalają jednak uchwycić mechanizm autorytetu opartego na reputacji, symbolice i akceptacji społecznej.

Franz Xaver Winterhalter, Portret casarzowej Elżbiety Bawarskiej („Sisi”), 1865, domena publiczna, Kunsthistorisches Museum w Wiedniu, Wikimedia Commons.

W biogramach kobiet urodzonych między 1700 a 1800 rokiem, opublikowanych w Polskim Słowniku Biograficznym, powtarzają się informacje o określaniu ich przez im współczesnych jako rozsądne, energiczne, zaradne, pobożne lub troskliwe. Obok tych ocen pojawiają się jednak zarzuty zbyt dużych ambicji, skłonności do intryg czy nadmiernego wpływu na otoczenie. Dobrym przykładem kobiety budzącej skrajne opinie może być Elżbieta z Czartoryskich Lubomirska – ceniona w swojej epoce za gospodarność, mecenat i energię do działania, a jednocześnie krytykowana za ambicję oraz nadmierne angażowanie się w życie towarzyskie i polityczne. 

Marcello Bacciarelli, Portret Elżbiety z Czartoryskich Lubomirskiej (1731−1818), 1757, domena publiczna, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Wikimedia Commons.

Podobnie oceniono Zofię Potocką, z pierwszego małżeństwa Wittową. Jej wystawny styl życia, wydatki i pozycja u boku Stanisława Szczęsnego Potockiego budziły zainteresowanie i niechęć części środowiska. Również jej pochodzenie i przeszłość wzbudzały kontrowersje: podobno we wczesnej młodości była prostytutką, miała wielu kochanków. Nie pomagał fakt, że dla niej Szczęsny Potocki wniósł o rozwiązanie małżeństwa z Józefiną Amalią z Mniszchów. Po śmierci męża majątek Zofii Potockiej stał się przedmiotem sporów z jego dziećmi z pierwszego małżeństwa, a krytyczne opinie na jej temat wykorzystywano do podważania jej wiarygodności. Pokazuje to, że zarzuty natury obyczajowej mogły przyczynić się do osłabienia kobiecego autorytetu, zwłaszcza gdy kobieta posiadała realne wpływy. 

Autor nieznany, Zofia Potocka, primo voto Wittowa (1760−1822), 1790, domena publiczna, Muzeum Narodowe w Warszawie, Wikimedia Commons.

Dom, majątek i codzienna odpowiedzialność

Jednym z najważniejszych źródeł autorytetu szlachcianki była jej rola w zarządzaniu domem i majątkiem. W listach, pamiętnikach czy relacjach współczesnych często podkreślano gospodarność, umiejętność organizowania pracy dworu oraz troskę o poddanych. Dobrym przykładem jest Elżbieta z Branickich Sapieżyna, która nadzorowała personel odpowiedzialny za zarządzanie dobrami i dbała o ich funkcjonowanie w trudnych warunkach politycznych, dzięki czemu zyskała opinię osoby odpowiedzialnej i roztropnej. W Kodniu (woj. lubelskie) otworzyła fabrykę sukna i dbała o jej rozwój. Pamiętnikarz Marcin Matuszewicz zanotował, że była „nie tak pięknością, jako bardziej rozumem i grzecznością dystyngowana”, a ponadto „bardzo mądra i wymowna”.

Jeszcze wyraźniej inteligencję i umiejętności zarządcze widać w działalności Teofilii z Działyńskich z pierwszego małżeństwa Szołdrskiej, z drugiego Potulickiej. Proponowała atrakcyjne warunki osiedlania się w swoich dobrach, gwarantowała w nich wolność wyznania, dzierżawiła młyny i karczmy, dbała o infrastrukturę, wznosiła browary, a nawet zdecydowała się na stopniowe zastępowanie pańszczyzny czynszami. Rozwiązanie to wzbudziło zdziwienie i negatywne komentarze jej współczesnych, ponieważ odbiegało od powszechnie przyjętych praktyk gospodarczych. Z perspektywy czasu działania Teofilii można uznać za przejaw nowoczesnego myślenia o relacjach z włościanami. Podobne informacje, z wyjątkiem  oczynszowania chłopów, powtarzają się w wielu biogramach kobiet z epoki, gdzie zwracano uwagę na ich codzienny nadzór nad kontrolą produkcji folwarcznej, rozwiązywanie sporów z poddanymi oraz reagowanie na problemy gospodarcze pojawiające się w majątkach. 

Tego rodzaju aktywność nie była traktowana jako coś nadzwyczajnego, lecz jako naturalny element odpowiedzialności. Kobiety, które potrafiły utrzymać majątek w dobrej kondycji mimo wojen, kryzysów czy nieobecności mężów, zyskiwały uznanie nie tylko w rodzinie, lecz także w społeczności lokalnej.

G. Doebler, Zamek w Kórniku w czasach Teofilii z Działyńskich primo voto Szołdrskiej, secundo voto Potulickiej (1715−1790), 1842, domena publiczna, Wikimedia Commons.

Relacje, opinie i reputacja

Kolejnym istotnym źródłem autorytetu były relacje społeczne. W biogramach wielokrotnie pojawiają się informacje o umiejętności podtrzymywania kontaktów, łagodzenia sporów i funkcjonowania w rozbudowanych sieciach rodzinnych oraz towarzyskich. Za mistrzynię takich działań współcześni uznawali Barbarę z Duninów Sanguszkową. W jej biogramie przytoczone są słowa króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, podkreślające jej takt, rozsądek i umiejętność utrzymywania relacji wśród elit. Tego typu opinie pokazują, że umiejętność poruszania się w świecie towarzyskim była ważnym elementem budującym prestiż. To właśnie dominujące w środowisku opinie decydowały o tym, czy kobieta postrzegana była jako osoba godna zaufania, czy przeciwnie – jako konfliktowa i budząca kontrowersje. 

Moralność i pobożność

Ważnym elementem budującym autorytet była działalność religijna i dobroczynna. Posiadany majątek umożliwiał fundowanie kościołów i kaplic, wspieranie ubogich czy opiekowanie się instytucjami religijnymi. W biogramach wielu kobiet z epoki powtarzają się informacje o utrzymywaniu świątyń, finansowaniu ich wyposażenia oraz wspieraniu miejscowego duchowieństwa. Dobrym przykładem jest Róża Ossolińska, opisywana jako osoba skromna i żyjąca bez rozległych dóbr, która mimo ubóstwa wspierała kościoły, zaopatrując je we własnoręcznie wykonane hafty i inne roboty ręczne, a także opiekując się chorymi. 

Z kolei Katarzyna Agnieszka Sapieżyna ufundowała kościół w Freyhan (obecnie Cieszków w woj. dolnośląskim), traktując tę fundację jako element odpowiedzialności właścicielki majątku za lokalną wspólnotę. Tego typu działania nie miały wyłącznie wymiaru religijnego – wzmacniały również pozycję kobiety w oczach otoczenia oraz budowały jej reputację jako osoby pobożnej, troskliwej i godnej zaufania.

Autorytet jako proces

Autorytet szlachcianki wynikał z połączenia wielu elementów. Budowały go codzienne obowiązki, relacje rodzinne, kontakty z elitami, organizowanie spotkań i umiejętność poruszania się w granicach norm społecznych. Istotną rolę odgrywała także zaradność w sprawach gospodarczych i umiejętność zarządzania majątkiem, które w oczach współczesnych świadczyły o rozsądku i odpowiedzialności. 

Starsze kobiety częściej cieszyły się większym uznaniem, wynikającym z doświadczenia życiowego i długotrwałej obecności w pamięci społecznej. Jednocześnie autorytet ten pozostawał kruchy – plotka, konflikt czy nieudane działanie mogły go łatwo osłabić. Dlatego tak ważne było dbanie o reputację, która w świecie szlacheckim stanowiła jeden z najcenniejszych zasobów. To ona decydowała o tym, czy kobieta postrzegana była jako osoba zasługująca na zaufanie, rozsądna i godna naśladowania. 

Dawid Maciejczuk

Na podstawie

Polski Słownik Biograficzny, red. W. Konopczyński i in., t. I−LIII, Kraków 1935−2021 (baza danych uwzględniająca informacje z biogramów kobiet urodzonych między 1700 a 1800 r., powstała na potrzeby niniejszego projektu).

Dla zainteresowanych

Jakuboszczak A., Rodzina i rodzinność szlachcianek wielkopolskich w XVIII wieku. Perspektywa kobieca, Poznań 2016.

Kobieta i mężczyzna. Jedna przestrzeń – dwa światy, red. B. Popiołek, A. Chłosta-Sikorska, M. Gadocha, Warszawa 2015.

Kobieta i władza w czasach dawnych, red. B. Czwojdrak, A.A. Kluczek, Katowice 2015.

Słaby A., Rządzicha oleszycka. Dwór Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej jako przykład patronatu kobiecego w czasach saskich, Kraków 2014.

Słynne kobiety w Rzeczypospolitej XVIII wieku, red. A. Roćko, M. Górska, Warszawa 2017.

Ilustracja na okładce: Marcello Bacciarelli, Portret Anny ze Scypionów Szaniawskiej, domena publiczna, Muzeum Narodowe w Warszawie.