Wstępując do armii w męskim przebraniu, Joanna Żubr złamała obowiązujące normy społeczne. Dowiodła jednak, poprzez skuteczne wypełnianie żołnierskich obowiązków, że odwaga i talent wojskowy nie muszą być zależne od płci. Jej biografia odsłania zarazem kruchość patriarchalnego porządku − systemu, który docenił jej męstwo, ale unikał publicznego uznania zasług.

Kobieta, która wyprzedziła swoje czasy  

Joanna urodziła się w 1782 roku w Berdyczowie (obecnie w obwodzie żytomierskim w Ukrainie). Najprawdopodobniej uczyła się w domu, gdzie przygotowywała się do roli przyszłej żony. Miała jednak w sobie determinację do podejmowania aktywności, które wychodziły poza ówczesne oczekiwania wobec kobiet. Gdy na początku XIX wieku jej małżonek, Maciej Żubr, dołączył do formującej się armii Księstwa Warszawskiego, ona również postanowiła wyruszyć na wojnę. Kierowały nią zarówno miłość do męża, jak i silne poczucie obowiązku wobec ojczyzny. Zdawała sobie sprawę, że tylko mężczyźni mogli wstąpić do wojska, dlatego przebrała się za jednego z nich.

Obcięła włosy, założyła mundur i przyjęła tożsamość rzekomego młodszego brata swojego męża. Decydenci wojskowi, przekonani, że mają do czynienia z mężczyzną, umieścili ją w tej samej kompanii, w której służył Maciej. Mistyfikacja trwała do chwili, gdy mieszkający z małżeństwem żołnierze zorientowali się, że w ich pokoju tak naprawdę przebywa kobieta. O sprawie poinformowali dowódcę kompanii, który znał i cenił Żubrów, więc okazał im zrozumienie. Joanna postanowiła zatem działać otwarcie i złożyła do dowódcy pułku prośbę o możliwość dalszej służby. Pułkownik Stanisław Potocki zgodził się, stawiając jednak warunki: brak żołdu i przydziału żywności. Żołnierka zaakceptowała te wymogi.

Napoleon Orda, Berdyczew (Gubernia Kijowska), 1875, domena publiczna, Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa.

Między służbą a uznaniem 

W swoim pamiętniku Joanna kreowała się na waleczną żołnierkę. Pisała: „Byłam zawsze na flankierzy [straży bocznej] pierwszą i w bojowym szyku mężnie broniłam szeregi moich towarzyszów”. Choć nie sposób jednoznacznie potwierdzić wszystkich opisanych przez nią epizodów, źródło to wyraźnie świadczy o dumie autorki z własnej służby oraz o potrzebie podkreślenia swojego miejsca wśród walczących żołnierzy. Zderzenie z realiami wojskowymi epoki pokazuje jednak, że nawet odwaga i zasługi nie gwarantowały jej uznania na równi z mężczyznami.  

Po bitwie pod Zamościem (15–20 maja 1809) Joanna Żubr została zgłoszona do odznaczenia orderem Virtuti Militari. Jak jednak wspomina, procedura ta nie zakończyła się przyznaniem jej krzyża. Sprawa została zakwestionowana na etapie prac komisji powołanych do rozpatrywania wniosków odznaczeniowych. Z relacji Żubrowej wynika, że zarówno komisje, jak i część oficerów sprzeciwiali się uhonorowaniu jej odznaczeniem bojowym, argumentując przed księciem Józefem Poniatowskim, iż „kobieta powinna być wynagrodzona za odwagę, lecz nie krzyżem”.  

W konsekwencji książę Józef, przychylając się do tych głosów, odstąpił od przyznania Joannie orderu Virtuti Militari. W zamian zaproponował jej gratyfikację pieniężną. Raczej nie była to świadoma próba rekompensaty za doznaną niesprawiedliwość, lecz sposób formalnego docenienia jej zasług bez naruszania obowiązujących norm i hierarchii wojskowych. Joanna Żubr odrzuciła jednak tę propozycję, uzasadniając w swoich pamiętnikach, że walczyła „nie za pieniądze, ale za honor ojczyzny”. „Ja mego życia i honoru nie mam na sprzedaż” – dodawała.  

Odmowa przyznania Virtuti Militari mocno dotknęła Joannę. Kobieta zapisała, że taka niesprawiedliwość „łzy jej prawie z oczu wycisnęła” i że poczuła „wstręt” do pułku, w którym dotąd służyła. Dodatkowo rozgoryczył ją brak awansu na furiera (podoficer zajmujący się zakwaterowaniem wojska i dostarczaniem żywności), choć jego obowiązki wykonywała od kilku miesięcy. W efekcie razem z mężem zdecydowali o przeniesieniu się do 17 Pułku Piechoty dowodzonego przez pułkownika Józefa Hornowskiego. Tam wreszcie Joanna doczekała się formalnego uznania, które przyniosło jej satysfakcję. 

Wojsko ceniło ją nie bez powodu − dawała się poznać jako karna i pewna siebie żołnierka. Doskonale znała musztrę, sprawnie posługiwała się bronią, a przy tym wyróżniała się ambicją, energią i poczuciem humoru. Choć zdarzało jej się popełniać błędy, nagany przyjmowała ze spokojem i bez sprzeciwu. Na początku drugiej dekady XIX wieku, w Toruniu, gdzie jej pułk stacjonował w związku z przygotowaniami do spodziewanej wojny z Rosją, awansowała na stopień sierżanta.  

Sprawiedliwość po latach  

Sprawa należnego Joannie Żubr orderu Virtuti Militari powróciła w 1818 roku, niemal dekadę po wydarzeniach, za które pierwotnie planowano ją odznaczyć. W swoich wspomnieniach żołnierka opisała moment, który okazał się przełomowy i był wynikiem zbiegu okoliczności. Podczas wizyty w Komisji Rządowej Wojny Żubrowa spotkała generała Rautenstraucha, oficera zaznajomionego z jej wcześniejszą służbą i dokonaniami frontowymi. Generał zapytał, czy została już odznaczona Srebrnym Krzyżem Virtuti Militari. Gdy Joanna zaprzeczyła, zareagował z oburzeniem i niedowierzaniem. Natychmiast podjął działania zmierzające do naprawienia tej niesprawiedliwości, zobowiązując się do zebrania dokumentacji potwierdzającej jej zasługi bojowe. Dzięki determinacji Rautenstraucha Joanna Żubr otrzymała order Virtuti Militari nie za kampanię 1809 roku − jak często błędnie podawali autorzy późniejszych opracowań − lecz za udział w kampanii 1812 roku. Choć odznaczenie przyszło z opóźnieniem, miało dla niej ogromne znaczenie. Było nie tylko potwierdzeniem osobistej odwagi i żołnierskich kompetencji, lecz także oficjalnym uznaniem prawa kobiety do miejsca wśród bohaterów wojennych.  

Portret Joanny Żubrowej według litografii Józefa Hilarego Głowackiego, [w:] Henryk Sadowski, Ordery i oznaki zaszczytne w Polsce, Warszawa 1904, s. 158, domena publiczna, Śląska Biblioteka Cyfrowa.

Siostry broni  

Choć w Polsce była pionierką, na przełomie XVIII i XIX wieku w innych krajach Europy Joanna Żubr miała swoje symboliczne siostry. Kobiety żołnierki nie były czymś niespotykanym, jednak historycy przez lata często pomijali je w swoich pracach. We Francji służyły Louise Antonini, Alexandrine Rose Barreau czy Angélique Duchemin – wdowa Brulon, pierwsza kobieta odznaczona krzyżem Legii Honorowej. W Hiszpanii sławę zdobyła Maria Augustina de Aragón, która podczas obrony Saragossy dowodziła redutą (umocnieniem) przy Bramie del Portillo. W Prusach walczyła Eleonore Prochaska, „poczdamska Joanna d’Arc”. W Rosji − Nadieżda Durowa, ułanka, która początkowo, tak jak Żubrowa, działała w męskim przebraniu. Wszystkie te kobiety udowadniały, że talent militarny nie jest zarezerwowany dla jednej płci. 

Bohaterka w cieniu stereotypu  

Joanna Żubr zmarła w 1852 roku w Wieluniu (woj. łódzkie) podczas epidemii cholery. Po jej śmierci narastały nieścisłości i uproszczenia dotyczące zarówno jej życia, jak i służby wojskowej. Jednym z najbardziej rozpowszechnionych przekłamań było przypisywanie jej roli markietanki, czyli wędrownej handlarki podążającej za wojskiem (kobiety te dostarczały żołnierzom alkohol, tytoń, żywność, a także odzież i inne potrzebne przedmioty). Błędna informacja została utrwalona nawet na nagrobku Joanny, co w wyraźny sposób pokazuje skalę niezrozumienia jej wojennej biografii. W praktyce sprowadzało to jej udział w kampaniach wojennych do funkcji zgodnych z tradycyjnymi wyobrażeniami o roli kobiet na zapleczu armii. Pomijano natomiast jej rzeczywiste osiągnięcia jako żołnierki liniowej i podoficera. Na utrwalenie tego zniekształconego obrazu mogła wpłynąć również popularna powieść Wacława Gąsiorowskiego Huragan, w której Joanna została przedstawiona jako markietanka. Literatura piękna, silniej oddziałująca na wyobraźnię zbiorową niż opracowania historyczne, na długie lata przysłoniła faktyczny wymiar życiorysu Żubrowej.  

Grób Joanny Żubr w Wieluniu, widok współczesny, fot. Qzior, Wikipedia Commons, licencja CC BY-SA.

Biografia Joanny Żubr przypomina, że obecność kobiet w historii militarnej sięga znacznie dalej w przeszłość, niż przez lata sugerowała dominująca narracja. Wojna, jako moment kryzysu i naruszenia dotychczasowego porządku, dawała kobietom przestrzeń do przekraczania norm płciowych i podejmowania ról tradycyjnie uznawanych za męskie, co jednak spotykało się z wyraźnym oporem. Świadczą o tym głosy epoki, które kobiety w mundurze przedstawiały jako zagrożenie dla ładu społecznego. Przykładowo w 1792 roku Wilhelm Bernhard von der Goltz (pruski ambasador w Paryżu) pisał o kobietach „wysyłanych na ulice […] ubranych na modłę Amazonek, z pistoletami i sztyletami u pasa”, oskarżając je o podsycanie anarchii, co dobrze oddaje skalę męskiej niechęci wobec tego rodzaju odstępstw od norm. Historia Joanny i innych żołnierek pokazuje, że nawet w obliczu tej niechęci kobiety potrafiły wkroczyć w przestrzeń militarną i trwale zaznaczyć w niej swoją obecność. 

Wiktoria Goll

Źródła

Fragment relacji pruskiego ambasadora Wilhelma Bernharda von der Goltz z Paryża, 12 marca 1792, Tajne Archiwum Państwowe Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturalnego, VI HA, Nl Bernhard v. d. Goltz, 92 II, Nr. 2  

Pamiętniki Joanny Żubr, [w:] „Księga Świata: wiadomości z dziedziny nauk przyrodzonych, historyi krajów i ludów, żywoty znakomitych ludzi, podróże, opisy ciekawych miejscowości, wód słynniejszych, odkrycia i wynalazki, ważniejsze zajęcia przemysłowe, obrazy towarzyskie, statystyczne, ekonomiczne itp.”, cz. 2, 1860, s. 195−199.  

Opracowania

Kowalczyk M.E., Sierżant w spódnicy. Historia życia i służby wojskowej Joanny Żubrowej (1782−1852), Łomianki 2016. 

Kowalczyk M.E., „Bywając często na paradach i musztrach, nabrałam ochoty zapisać się do pułku na żołnierza…”. Wokół kariery wojskowej Joanny Żubrowej (1782−1852), [w:] Sukcesy i porażki. Historyczny kontekst kobiecych dążeń do samorealizacji (od XII do XXI wieku). Zbiór studiów, red. Z. Chyra-Rolicz, T. Kulak, Siedlce 2020, s. 349−366. 

Lisiecka E., Rękopis Joanny Żubrowej, Przewodnicy w Zamościu, 22.10.2015, http://przewodnicyzamosc.pl/archiwa/2783 (dostęp 6.01.2026) 

Wójcicki K.W., Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, t. 1−2, Warszawa 1855.  

Ilustracja na okładce: Portret Joanny Żubrowej według litografii Józefa Hilarego Głowackiego, [w:] Henryk Sadowski, Ordery i oznaki zaszczytne w Polsce, Warszawa 1904, s. 158, domena publiczna, Śląska Biblioteka Cyfrowa.